Нақши бонувон дар рушди неруи илмӣ

Дар шароити муосири рушди ҷаҳонӣ, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ, рақамикунонӣ, иқтисодиёти донишмеҳвар ва инноватсия ба омилҳои асосии рақобатпазирии давлатҳо табдил ёфтаанд, масъалаи ташаккул ва истифодаи самараноки сармояи инсонӣ аҳамияти стратегии хос пайдо намудааст. Имрӯз рушди устувори ҳар давлат, пеш аз ҳама, ба сатҳи маърифат, иқтидори зеҳнӣ, фарҳанги илмӣ ва неруи эҷодии ҷомеа вобаста мебошад. Дар чунин шароит Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол, ки марҳалаи таҳкими пояҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва маънавии давлатдории миллиро аз сар мегузаронад, ба рушди захираҳои инсонӣ ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд.

Таҳсилоти олӣ дар ин раванд на танҳо ниҳоди иҷтимоӣ, балки механизми асосии ташаккули неруи илмӣ, таҷдиди иқтидори зеҳнӣ ва таҳкими рақобатпазирии миллӣ ба ҳисоб меравад. Махсусан, таҳсилоти олии занон дар шароити Тоҷикистони кунунӣ тадриҷан аз доираи масъалаи иҷтимоӣ берун рафта, ба унсури муҳими рушди илмӣ, иқтисодӣ ва амнияти маънавии давлат табдил меёбад. Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» аз 16-уми декабри соли 2025 ин раванд ба сатҳи сиёсати стратегӣ бардошта шуда, зарурати истифодаи ҳадафманди иқтидори инсонӣ, бахусус неруи илмии занон ба таври возеҳ таъкид гаштааст.

Дар асри XXI сармояи инсонӣ ҳамчун маҷмӯи мураккаби дониш, малакаҳои касбӣ, фарҳанги илмӣ, ҷаҳонбинии таҳлилӣ ва қобилияти тавлиди инноватсия баррасӣ мешавад. Таҷрибаи кишварҳои пешрафта нишон медиҳад, ки маҳз сармоягузорӣ ба таҳсилоти олӣ ва илм имконият фароҳам меорад, ки давлатҳо ба иқтисодиёти донишмеҳвар гузаранд ва дар фазои байналмилалӣ мавқеи устувор пайдо намоянд.

Дар Паём мафҳуми сармояи инсонӣ ба таври васеъ шарҳ ёфта, он ҳамчун пояи амнияти миллӣ, рушди устувор ва рақобатпазирии иқтисодӣ маънидод мешавад. Дар ин санади барномавӣ таъкид мегардад, ки бе ташаккули неруи илмии муосир ва истифодаи пурраи иқтидори зеҳнии ҷомеа, хусусан занон, расидан ба ҳадафҳои стратегии рушди кишвар ғайриимкон мебошад.

Дар давраи истиқлолият нақши зан дар ҷомеаи Тоҷикистон тадриҷан тағйир ёфт. Агар дар марҳалаи ибтидоӣ иштироки занон дар соҳаҳои илм ва технология маҳдуд бошад, имрӯз мутобиқ ба талаботи рушди муосир ва дастурҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, зан ҳамчун субъекти фаъоли равандҳои илмӣ, технологӣ ва инноватсионӣ баррасӣ мешавад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими Паёми соли 2025 таъкиди зарурати ҷалби занон ба соҳаҳои илмҳои дақиқ, технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ, энергетикаи барқароршаванда ва иқтисодиёти рақамӣ мебошад. Ин равиш нишон медиҳад, ки сиёсати давлатӣ масъалаи баробарии гендериро бо масъалаи амнияти технологӣ ва рушди иқтисодиёти донишмеҳвар пайванд медиҳад. Таҷдиди низоми квотаҳои президентӣ, афзоиши ҷойҳои имтиёзнок барои духтарон дар ихтисосҳои технологӣ ва татбиқи барномаҳои махсуси дастгирии таҳсилоти STEM (STEM — Science-илм, Technology-технология, Engineering-муҳандисӣ, Mathematics-математика) далели равшани ин раванд аст.

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, инчунин, равиши муосири ҳавасмандгардонии занонро ба илму технология пешбинӣ мекунад. Грантҳои инноватсионӣ, дастгирии лоиҳаҳои таҳқиқотии амалӣ ва рушди инфрасохтори илмӣ дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ замина фароҳам меоранд, ки занон на танҳо истеъмолкунандаи дониш, балки тавлидкунанда ва паҳнкунандаи донишҳои илмӣ ва технологӣ гарданд. Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки иштироки фаъолонаи занон дар таҳқиқоти STEM на танҳо самаранокии техникӣ, балки паёмадҳои иҷтимоӣ ва экологӣ дорад, ки барои минтақаҳои кӯҳистонии Тоҷикистон аҳамияти ҳаётан муҳим дорад. Нақши занони омӯзгор низ муҳим арзёбӣ мешавад. Фаъолияти онҳо танҳо ба интиқоли дониш маҳдуд нест, балки ҳамчун раванди ташаккули сармояи маънавӣ ва худогоҳии миллӣ баррасӣ мешавад. Зан-омӯзгор дар низоми таҳсилоти олӣ ҳамчун роҳнамо ва намунаи иҷтимоӣ амал намуда, ба донишҷӯён на танҳо донишҳои касбӣ, балки арзишҳои ватандӯстӣ, эҳтиром ба қонун, масъулияти шаҳрвандӣ ва ҷаҳонбинии илмиро меомӯзонад.

Дар шароити рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ, мутобиқсозии арзишҳои миллӣ ба ниёзҳо ва забони насли ҷавон аҳамияти махсус пайдо мекунад. Бонувони омӯзгор бо истифода аз усулҳои муосири таълим, захираҳои рақамӣ ва платформаҳои электронӣ мазмуни худшиносиву худогоҳии миллиро ба шакле пешниҳод менамоянд, ки барои ҷавонон фаҳмо ва қобили қабул бошад.

Ба таври мушаххас, Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷалби занонро ба STEM, рушди стартапҳои илмӣ-технологӣ ва эҳёи мактабҳои илмии занона ҳамчун самтҳои стратегӣ арзёбӣ мекунад. Таҳлил нишон медиҳад, ки ин раванд на танҳо имкониятҳои муосири таълимӣ фароҳам меорад, балки нақши занонро дар таҳияи қарорҳои стратегӣ ва рушди иқтисодиёти донишмеҳвар тақвият мебахшад.

Таҳлили илмии муҳтавои Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки масъалаи сармояи инсонӣ ва нақши таҳсилоти олии занон дар рушди неруи илмӣ ба меҳвари стратегии сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Сармоягузорӣ ба таҳсилоти занон на танҳо омили баробарии иҷтимоӣ, балки шарти муҳими рушди илмӣ, иқтисодӣ ва амнияти маънавии давлат мебошад. Ин раванд замина фароҳам меорад, ки Тоҷикистон дар оянда на танҳо бо захираҳои табиӣ, балки пеш аз ҳама бо иқтидори зеҳнӣ ва неруи илмии худ дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ гардад.

                                                                Малика ЗИКРИЁЕВА,

доктори илмҳои таърих, профессори кафедраи таърихи халқи тоҷик, ДМТ

                                                  Низорабегим ХУҶАСАИДОВА,

номзади илми таърих, дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷик, ДМТ